Một hộ trồng cà phê ở Di Linh thu hoạch mỗi năm một lần. Vụ về, tiền về. Đó là ngày vui nhất trong năm.
Nhưng ngày vui đó chỉ có một. Còn lại là ba trăm sáu mươi tư ngày phải sống bằng gì?
Nhịp của cây và nhịp của người không khớp nhau
Gạo mua hằng ngày. Học phí đóng hằng tháng. Tiền điện, tiền nước, tiền thuốc — không có khoản nào chờ được tới mùa thu hoạch.
Khoảng cách giữa hai nhịp đó không phải chuyện nhỏ. Nó là nguyên nhân của ba việc mà bà con nào cũng từng nghe, hoặc từng làm:
Vay nóng. Cần tiền gấp, không chờ được vụ, phải vay với lãi cao. Đến vụ trả nợ xong thì gần như không còn gì.
Bán non. Bán cả vườn khi cây còn chưa chín, cho người thu mua với giá thấp hơn nhiều. Đổi lấy tiền ngay.
Bỏ đất đi làm thuê. Người trẻ rời làng vì làm nông không đủ nuôi gia đình theo nhịp mà gia đình cần.
Cách thường được khuyên — và vì sao nó không hiệu quả
Lời khuyên phổ biến nhất là: chặt cây cũ, trồng cây mới có giá hơn.
Nhưng lời khuyên đó bỏ qua ba chuyện. Cây mới cần vài năm mới cho thu — trong thời gian đó gia đình sống bằng gì? Vườn cũ đã bỏ ra bao nhiêu năm mới lên được. Và nếu cây mới cũng rớt giá thì sao?
Đổi cây không giải quyết vấn đề nhịp. Nó chỉ đổi loại cây, còn vẫn là một vụ mỗi năm.
Cách chúng tôi làm: không đổi, mà ghép thêm
Ecovia không khuyên ai chặt cây cũ. Vườn cà phê vẫn để đó, vẫn thu như thường.
Chúng tôi ghép thêm vào bên cạnh những thứ cho thu ngắn hơn nhiều:
Nấm mối đen — trồng trong nhà khép kín 30 mét vuông, cho thu quanh năm, không phụ thuộc thời tiết.
Cà tím hữu cơ — thu hoạch kéo dài gần một năm, bao tiêu 10.000–15.000 đồng mỗi ký.
Cà chua — bao tiêu một phần với giá cố định, phần còn lại theo giá thị trường.
Dâu tằm — mười ba lứa mỗi năm, giá kén bao tiêu cố định 220.000 đồng mỗi ký.
Vườn cà phê vẫn còn đó. Chỉ khác là giữa hai mùa cà phê, trong nhà vẫn có tiền vào.
Đó là toàn bộ ý tưởng. Không phức tạp hơn thế.
Nhưng có tiền đều thôi thì chưa đủ
Trồng được là một việc. Bán được với giá không bị ép là việc khác.
Nên mọi mô hình chúng tôi làm đều đi kèm hợp đồng bao tiêu với giá sàn cố định. Bà con biết trước mình sẽ bán được bao nhiêu, trước khi bắt đầu trồng.
Nguyên tắc thì gọn: bà con yên tâm sản xuất, hợp tác xã lo đầu vào, kỹ thuật và đầu ra. Mỗi bên làm tốt phần của mình.